राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनको पछिल्लो समय ‘अमेरिका पहिलो’ नीतिको कडा कार्यान्वयन गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघसँग सम्बन्धित ३१ वटा निकाय र अन्य ३५ वटा क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी संस्थाहरूबाट अलग हुने र आर्थिक सहयोग रोक्ने निर्णय लिएको छ ।
यो कदमले दोस्रो विश्वयुद्धपछि अमेरिकाकै नेतृत्वमा स्थापित भएको विश्वव्यापी संरचनालाई तल्लो तहसम्म हल्लाइदिएको छ । अमेरिकाले यस्ता संस्थाहरूलाई आफ्नै हितविपरीत काम गर्ने र अमेरिकी करदाताको पैसा दुरुपयोग गर्ने माध्यमका रूपमा चित्रण गर्न थालेको छ । यो निर्णयले एकातिर अमेरिकाको आन्तरिक राजनीतिमा राष्ट्रवादी लहरलाई ऊर्जा दिएको छ भने अर्कोतिर दशकौँदेखि कायम रहेको विश्वव्यापी शक्ति सन्तुलनमा ठूलो दरार उत्पन्न गराएको छ ।
विश्व व्यवस्था र बहुपक्षीयतामा परेको गहिरो प्रभाव
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट अमेरिकाको बहिर्गमनले सबैभन्दा ठूलो संकट बहुपक्षीय सहकार्यको अवधारणामा निम्त्याएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन, जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी सम्झौता र मानव अधिकारवादी निकायहरूमा अमेरिकाको आर्थिक र राजनीतिक उपस्थिति नै मुख्य आधार रहने गर्दथ्यो । अमेरिका बाहिरिँदा गरिब तथा विकासोन्मुख देशहरूमा सञ्चालित स्वास्थ्य, शिक्षा र विकासका कार्यक्रमहरू आर्थिक अभावका कारण ठप्प हुने जोखिम बढेको छ ।
यसले विश्वव्यापी रूपमा देखा पर्ने महामारी, वातावरणीय संकट र भोकमरी जस्ता साझा चुनौतीहरूको सामना गर्न गरिने सामूहिक प्रयासलाई कमजोर बनाएको छ । अमेरिकाको यो अनुपस्थितिले सिर्जना गरेको रिक्ततालाई अब चीन र रुस जस्ता शक्ति राष्ट्रहरूले आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने सुनौलो अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्, जसले विश्वलाई लोकतान्त्रिक मूल्यबाट विस्तारै लेनदेनमुखी कूटनीतिर्फ धकेल्ने देखिएको छ ।
अमेरिकाको कूटनीतिक छवि र आर्थिक जोखिम
ट्रम्प प्रशासनले अर्बौँ डलरको सदस्यता शुल्क र वैदेशिक सहायता बचाएर स्वदेशी पूर्वाधारमा लगानी गर्ने दाबी गरे पनि यसका दीर्घकालीन कूटनीतिक मूल्यहरू महँगो हुने देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूबाट टाढिँदा अमेरिकाले विश्वका नियमहरू र मापदण्डहरू निर्धारण गर्ने आफ्नो निर्णायक भूमिका गुमाउँदै गएको छ । यसले अमेरिकालाई ‘विश्व नेता’ को छविबाट खुम्च्याएर एक स्वार्थ-केन्द्रित राष्ट्रका रूपमा मात्र स्थापित गराउने जोखिम छ । साथै, विश्व व्यापार संगठन जस्ता निकायहरूमा अमेरिकाको भूमिका कमजोर हुँदा र उसले अपनाएको संरक्षणवादी व्यापार नीतिका कारण विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खलामा अवरोध पुग्ने र अमेरिकी उपभोक्ताले नै महँगीको सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसले अमेरिकाको सफ्ट पावर र विश्वभरि छरिएका उसका मित्र राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धमा समेत अविश्वासको वातावरण सिर्जना गरेको छ ।
परिवर्तित विश्व संरचना र भविष्यको दिशा
अमेरिकाको यो कदमले उदारवादी विश्व व्यवस्थाको अन्त्य र एक नयाँ बहुध्रुवीय युगको सुरुवात भएको संकेत गर्दछ । अबको विश्व राजनीतिमा अमेरिकाको एक्लो वर्चस्व नरही क्षेत्रीय शक्तिहरू बढी सक्रिय र निर्णायक हुने देखिन्छन् । संयुक्त राष्ट्र संघ लगायतका संस्थाहरू अब अमेरिकी आर्थिक भरथेग बिना नै चल्नुपर्ने बाध्यतामा छन्, जसले गर्दा यी संस्थाहरूको संरचना र प्रभावकारितामा आमूल परिवर्तन आवश्यक भएको छ । विश्व अब एउटा यस्तो मोडमा पुगेको छ जहाँ साझा समस्या समाधानका लागि अमेरिकाको मुख ताक्ने प्रवृत्ति घट्दै जानेछ र देशहरूले आफ्नै क्षेत्रीय गठबन्धनहरूलाई बलियो बनाउन थाल्नेछन्। यसले विश्वलाई अझ बढी अनिश्चित, प्रतिस्पर्धात्मक र कतिपय अवस्थामा अस्थिर बनाउने सम्भावना प्रबल छ ।
