मध्यपूर्वमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि गरेको सैन्य आक्रमणले विश्व राजनीतिमा गहिरो हलचल सिर्जना गरेको छ । प्रारम्भमा क्षेत्रीय सुरक्षा र परमाणु कार्यक्रमसँग जोडिएको तनाव अहिले व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय संकटका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ । यो घटनाक्रमले केवल मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, ऊर्जा सुरक्षा, कूटनीतिक सम्बन्ध र मानवीय अवस्थालाई समेत गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको देखिन्छ ।
विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ अस्थिरता
युद्ध सुरु भएपछि विश्व बजारमा सबैभन्दा पहिले देखिएको प्रभाव ऊर्जा बजारमा हो । मध्यपूर्व विश्वको प्रमुख तेल उत्पादक क्षेत्र भएकाले त्यहाँ हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तुरुन्तै असर पार्छ। इरानमाथि आक्रमण भएपछि तेल आपूर्ति अवरुद्ध हुनसक्ने आशंका बढेपछि कच्चा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न थालेको छ ।
तेलको मूल्य बढ्दा यातायात, उद्योग, उत्पादन र आपूर्ति प्रणालीमा लागत बढ्छ। यसले विश्वव्यापी मुद्रास्फीति बढाउने र आर्थिक वृद्धि दर घटाउने जोखिम पैदा गर्दछ । ऊर्जा आयातमा निर्भर धेरै देशहरू, विशेषगरी एशिया र युरोपका अर्थतन्त्र—यसबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुने देखिन्छ।
ऊर्जा सुरक्षामा गम्भीर चुनौती
इरान विश्वको महत्त्वपूर्ण ऊर्जा आपूर्तिकर्ता मात्र होइन, पर्सियन गल्फ क्षेत्रमा पर्ने होर्मुज जलमार्गमध्येको रणनीतिक नियन्त्रणसँग पनि जोडिएको देश हो । विश्वको ठूलो परिमाणमा तेल यही मार्गबाट अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्छ ।
यदि युद्धको तीव्रता बढ्दै गयो भने यो जलडमरूमध्य असुरक्षित बन्ने खतरा छ । यस्तो अवस्था आयो भने विश्वको ऊर्जा आपूर्ति प्रणाली नै प्रभावित हुन सक्छ । यसले दीर्घकालीन रूपमा ऊर्जा संकट र विश्वव्यापी आर्थिक अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ ।
क्षेत्रीय युद्ध फैलिने जोखिम
इरानमाथि भएको आक्रमणले मध्यपूर्वका अन्य शक्तिहरूलाई पनि सक्रिय बनाएको छ । इरानसँग नजिक सम्बन्ध भएका क्षेत्रीय समूहहरू तथा केही देशहरूले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रतिक्रिया दिन सक्ने सम्भावना बढेको छ ।
यदि युद्ध इरान र इजरायलबीच सीमित नरही लेबनान, सिरिया, इराक वा यमनजस्ता क्षेत्रमा फैलियो भने यो पूर्ण क्षेत्रीय युद्धमा परिणत हुन सक्छ । यस्तो स्थिति आएमा अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा संरचना नै अस्थिर बन्ने खतरा देखिन्छ ।
विश्व कूटनीतिमा ध्रुवीकरण
यो युद्धले अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिलाई पनि विभाजित बनाएको छ । केही पश्चिमी देशहरू इजरायलको सुरक्षा चासोको पक्षमा उभिएका छन् भने अन्य शक्तिहरू युद्ध रोक्न र कूटनीतिक समाधान खोज्नुपर्ने पक्षमा देखिएका छन् ।
रुस, चीन र केही विकासशील राष्ट्रहरूले युद्धविराम र संवादमार्फत समाधान खोज्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् । यसले विश्व राजनीतिमा नयाँ शक्ति सन्तुलनको बहसलाई अझ तीव्र बनाएको छ ।
मानवीय संकटको बढ्दो चिन्ता
युद्धको सबैभन्दा ठूलो असर सामान्य नागरिकमाथि पर्ने गर्दछ । आक्रमणका कारण सर्वसाधारणको ज्यान जाने, हजारौँ मानिस घाइते हुने तथा ठूलो संख्यामा मानिस विस्थापित हुने सम्भावना बढेको छ ।
युद्ध प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा, खाद्य आपूर्ति र आधारभूत सेवाहरूमा गम्भीर संकट उत्पन्न हुन सक्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले सामाजिक अस्थिरता र शरणार्थी समस्या पनि बढाउन सक्छ ।
परमाणु जोखिमको पुनःउदय
इरानको परमाणु कार्यक्रम लामो समयदेखि अन्तर्राष्ट्रिय विवादको विषय रहँदै आएको छ । सैन्य आक्रमणले इरानलाई आफ्नो सुरक्षा रणनीतिमा अझ कठोर बन्न प्रेरित गर्न सक्छ ।
यदि इरानले परमाणु कार्यक्रमलाई तीव्र बनायो भने मध्यपूर्वमा परमाणु प्रतिस्पर्धा सुरु हुने खतरा पनि बढ्न सक्छ । यस्तो अवस्था विश्व सुरक्षाका लागि दीर्घकालीन जोखिम बन्न सक्छ ।
अन्त्यमा,
इरानमाथि अमेरिका–इजरायलले गरेको सैन्य आक्रमण केवल एउटा क्षेत्रीय संघर्ष होइन, यो विश्व शक्ति–राजनीतिमा नयाँ मोड ल्याउने घटनाक्रमका रूपमा देखिँदैछ । यसको प्रभाव ऊर्जा बजारदेखि विश्व अर्थतन्त्र, कूटनीतिक सम्बन्धदेखि सुरक्षा रणनीतिसम्म व्यापक रूपमा फैलिएको छ।
यदि यो द्वन्द्व चाँडै कूटनीतिक मार्गबाट समाधानतर्फ नलगियो भने मध्यपूर्वमा दीर्घकालीन अस्थिरता र विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर संकट उत्पन्न हुने सम्भावना बढ्दै जानेछ। त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती युद्ध विस्तार रोक्दै संवाद र सहमतिमा आधारित समाधान खोज्नु नै हो।
