अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सन् २०१९ मा पहिलो पटक सार्वजनिक रूपमा ग्रिनलेण्ड किन्ने इच्छा व्यक्त गर्दा धेरैले यसलाई मजाकका रूपमा लिएका थिए । तर समयक्रममा हेर्दा यो विषय केवल व्यक्तिगत सनक नभई गहिरो भूराजनीतिक सोच, शक्ति सन्तुलन र भविष्यको विश्व प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको देखिन्छ । ट्रम्पको राजनीतिक शैली असामान्य भए पनि ग्रिनलेण्डप्रति उनको चासो अमेरिकी रणनीतिक सोचको निरन्तरता नै हो ।
आर्कटिक क्षेत्रको बढ्दो रणनीतिक महत्त्व
ग्रिनलेण्ड विश्वको सबैभन्दा ठूलो टापु हो र यो आर्कटिक क्षेत्रमा अवस्थित छ । जलवायु परिवर्तनका कारण आर्कटिक क्षेत्रमा बरफ पग्लिँदै जाँदा नयाँ समुद्री मार्गहरू खुल्दै छन् । यसले युरोप, एशिया र उत्तर अमेरिकाबीचको व्यापारिक दूरी छोट्याउने सम्भावना बढाएको छ । भविष्यमा यी मार्गहरू विश्व व्यापारका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन सक्छन् । ग्रिनलेण्डमा प्रभाव जमाउनु भनेको आर्कटिकमा प्रभाव जमाउनु हो, र आर्कटिकमा प्रभाव जमाउनु भनेको विश्व शक्ति सन्तुलनमा अग्रता लिनु हो ।
चीन र रूसलाई रोक्ने अमेरिकी रणनीति
ट्रम्प प्रशासनको विदेश नीति मूलतः “अमेरिका फर्स्ट” मा आधारित थियो। यस नीतिको केन्द्रमा चीन र रूसको बढ्दो प्रभावलाई नियन्त्रण गर्नु प्रमुख उद्देश्य थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा चीनले ग्रिनलेण्डमा लगानी, खानी र पूर्वाधारमा रुचि देखाएको थियो। रूस त आर्कटिक क्षेत्रमा सैन्य रूपमा सक्रिय नै छ। यस्तो अवस्थामा ग्रिनलेण्डमा अमेरिकी नियन्त्रण वा बलियो उपस्थिति हुनु भनेको चीन र रूसको पहुँच सीमित गर्नु हो। ट्रम्पको नजरमा ग्रिनलेण्ड अमेरिकाको सुरक्षा कवचको हिस्सा बन्न सक्छ।
सैन्य र सुरक्षा दृष्टिकोण
ग्रिनलेण्ड पहिले नै अमेरिकी सैन्य रणनीतिमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगट्छ। त्यहाँ रहेको थुले एयर बेस अमेरिकी क्षेप्यास्त्र चेतावनी प्रणाली र अन्तरिक्ष निगरानीका लागि अत्यन्त संवेदनशील केन्द्र हो। यदि ग्रिनलेण्ड पूर्ण रूपमा अमेरिकी नियन्त्रणमा आयो भने उत्तर ध्रुव हुँदै आउने सम्भावित आक्रमणको निगरानी अझ बलियो हुने थियो। ट्रम्पको सोचमा राष्ट्रिय सुरक्षा आर्थिक वा कूटनीतिक मर्यादाभन्दा माथि राखिन्थ्यो, र यही कारण ग्रिनलेण्डलाई उनी सैन्य दृष्टिले अनिवार्य ठान्थे।
प्राकृतिक स्रोत र भविष्यको अर्थतन्त्र
ग्रिनलेण्डमा दुर्लभ खनिज, युरेनियम, तेल र ग्यासको ठूलो सम्भावना छ। अहिले ती स्रोतहरू पूर्ण रूपमा प्रयोगमा आएका छैनन्, तर भविष्यमा हरित प्रविधि, ब्याट्री, विद्युतीय सवारी र उच्च प्रविधिका लागि यी खनिज अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुनेछन्। ट्रम्प एक व्यापारी पृष्ठभूमिबाट आएका नेता भएकाले दीर्घकालीन आर्थिक फाइदालाई पनि उनले प्राथमिकता दिएका थिए। ग्रिनलेण्डलाई अमेरिकाको प्रभावमा ल्याउनु भनेको भविष्यको कच्चा पदार्थ आपूर्तिमा नियन्त्रण हुनु हो।
ट्रम्पको सोच र परम्परागत कूटनीतिबाट विचलन
ट्रम्पको शैली परम्परागत कूटनीतिभन्दा फरक थियो। उनी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई पनि व्यापारिक सम्झौताको रूपमा हेर्थे। “किन्ने” प्रस्तावले कूटनीतिक मर्यादा तोडेको देखिए पनि त्यसले अमेरिकाको वास्तविक चाहना प्रस्ट पारिदियो। उनको भनाइले डेनमार्क र ग्रिनलेण्डमा आक्रोश जन्मायो, तर यसले आर्कटिकको महत्त्वबारे विश्वव्यापी बहस सुरु गरायो।
निष्कर्ष
ट्रम्पले ग्रिनलेण्ड किन चाहन्छन् भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा होइन। यो आर्कटिक क्षेत्रमा बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धा, चीन र रूसको प्रभाव रोक्ने अमेरिकी रणनीति, सैन्य सुरक्षा र भविष्यको अर्थतन्त्रसँग गाँसिएको विषय हो। ट्रम्पको प्रस्तुति विवादास्पद थियो, तर उनको सोचले एउटा यथार्थ उजागर गर्यो, भविष्यको विश्व राजनीति आर्कटिक केन्द्रित हुँदैछ, र ग्रिनलेण्ड त्यसको केन्द्रमा छ।
