बिहीबार सम्पन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनले देशको राजनीतिक इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण मोड सिर्जना गरेको छ । लामो समयदेखि नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्र जस्ता परम्परागत दलहरूको वर्चस्व रहेको राजनीतिक संरचनामा यसपटक ठूलो परिवर्तन देखिएको छ । अपेक्षाकृत नयाँ राजनीतिक शक्ति राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले बहुमत नजिक पुग्दै दुई तिहाइको यात्रातर्फ अघि बढ्ने संकेत देखाउनु सामान्य घटना होइन । यसले नेपाली समाज, राजनीति र मतदाताको मनोविज्ञानमा गहिरो परिवर्तन भइरहेको देखाउँछ ।
पुराना दलप्रतिको गहिरो जनअसन्तुष्टि
पछिल्ला तीन दशकमा नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक अभ्यासप्रति जनतामा क्रमशः असन्तुष्टि बढ्दै गएको थियो । सरकार परिवर्तन भइरहने तर जनजीवनमा अपेक्षित सुधार नआउने अवस्थाले जनतामा निराशा बढाएको थियो । विकास, रोजगारी, सुशासन र स्थायित्व जस्ता विषयमा परम्परागत दलहरूले अपेक्षित उपलब्धि दिन नसकेको धारणा बलियो हुँदै गयो । यही असन्तुष्टिले मतदातालाई नयाँ विकल्प खोज्न प्रेरित गर्यो, जसको लाभ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले पायो ।
भ्रष्टाचार र दण्डहीनताप्रतिको आक्रोश
नेपालको राजनीतिमा बारम्बार देखिने भ्रष्टाचारका घटनाहरूले जनविश्वास कमजोर बनाउँदै लगेका थिए । ठूला काण्डहरू सार्वजनिक भए पनि दोषीलाई कारबाही नहुने, राजनीतिक संरक्षण पाइरहने जस्ता अवस्थाले दण्डहीनताको संस्कार गहिरिँदै गयो । यस्तो अवस्थामा “सफा राजनीति” को सन्देश लिएर आएको नयाँ दलप्रति जनताको आकर्षण स्वाभाविक रूपमा बढ्यो ।
जेनजी आन्दोलन र युवाको आक्रोश
गत भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनले नेपालको राजनीतिक चेतनामा नयाँ ऊर्जा भरेको थियो । सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएको यो आन्दोलन युवापुस्ताको निराशा, आक्रोश र परिवर्तनको आकांक्षाको अभिव्यक्ति थियो। सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको माग गर्दै सडकमा उत्रिएका युवाहरूले पुरानो राजनीतिक संरचनाप्रति गहिरो असन्तोष प्रकट गरेका थिए। तर आन्दोलनका क्रममा युवाहरूको मृत्यु र घाइते हुने घटनाले देशभर भावनात्मक तरंग सिर्जना गर्यो। यस घटनाप्रति राजनीतिक नेतृत्वले देखाएको प्रतिक्रिया पनि विवादास्पद बन्यो। सहानुभूति र आत्मआलोचनाको साटो कतिपय नेताहरूबाट आएको अहंकारी वा बेवास्तापूर्ण अभिव्यक्तिले युवापुस्तामा थप आक्रोश पैदा गर्यो। त्यसको प्रतिफल चुनावी मतमा देखिनु अस्वाभाविक थिएन।
युवापुस्ताको नयाँ नेतृत्वप्रतिको आकर्षण
नेपालको जनसांख्यिक संरचनामा युवाको हिस्सा ठूलो छ । तर राजनीतिमा उनीहरूको प्रतिनिधित्व कम भएको गुनासो लामो समयदेखि थियो। पुराना दलहरूमा नेतृत्व प्रायः एउटै पुस्तामा सीमित देखिँदा युवाहरू वैकल्पिक नेतृत्व खोज्न थाले । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले युवा नेतृत्व र नयाँ सोच प्रस्तुत गर्न खोजेकाले युवापुस्ताले त्यसलाई परिवर्तनको माध्यमको रूपमा हेरे ।
सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोग
यस चुनावमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका निकै प्रभावशाली देखियो । परम्परागत दलहरूभन्दा फरक शैलीमा डिजिटल माध्यम प्रयोग गरेर मतदातासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने रणनीतिले नयाँ दललाई व्यापक पहुँच दिलायो । सामाजिक सञ्जालमार्फत सन्देश छिटो फैलनु, अभियानलाई स्वस्फूर्त रूपमा समर्थन मिल्नु र युवा मतदातासम्म सहज रूपमा पुग्नु रास्वपाको लागि ठूलो फाइदा बन्यो ।
शहरी मतदाताको निर्णायक भूमिका
नेपालका शहरी क्षेत्रहरूमा शिक्षा, सूचना र राजनीतिक सचेतना तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ। यस्ता क्षेत्रमा परिवर्तनको माग पनि प्रायः तीव्र देखिन्छ । यस चुनावमा काठमाडौं, पोखरा, धरान, बुटवल जस्ता शहरहरूमा नयाँ दलप्रतिको समर्थन उल्लेखनीय देखियो । शहरी मतदाताले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिलाई अवसर दिने प्रवृत्तिले पनि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई ठूलो राजनीतिक उचाइमा पुर्यायो ।
वैकल्पिक शक्तिको खोजी
नेपालको राजनीतिमा लामो समयदेखि “विकल्प छैन” भन्ने धारणा चल्दै आएको थियो । तर पछिल्ला वर्षहरूमा नागरिक समाज, युवापुस्ता र बौद्धिक वर्गमा नयाँ विकल्पको खोजी तीव्र हुँदै गयो । जब राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले आफूलाई त्यही विकल्पको रूपमा प्रस्तुत गर्यो, धेरै मतदाताले त्यसलाई प्रयोगात्मक रूपमा पनि समर्थन गरे ।
परम्परागत दलहरूको आन्तरिक कमजोरी
पुराना दलहरूभित्र देखिने गुटबन्दी, नेतृत्व संघर्ष र आन्तरिक असन्तुलनले पनि मतदातामा निराशा बढाएको थियो । टिकट वितरणदेखि नीति निर्माणसम्म धेरै निर्णयहरू विवादास्पद बन्ने गरेका थिए । यसले मतदातामा “यिनीहरू परिवर्तन हुन सक्दैनन्” भन्ने धारणा बलियो बनायो, जसले नयाँ दललाई फाइदा पुर्यायो ।
आर्थिक संकट र जनजीवनको दबाब
बढ्दो बेरोजगारी, वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता, महँगी र आर्थिक अस्थिरताले जनजीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर पारेको थियो । आर्थिक समस्याको समाधान गर्न परम्परागत दलहरूले प्रभावकारी नीति दिन नसकेको अनुभूति पनि व्यापक थियो । यस्तो अवस्थामा मतदाताले नयाँ नेतृत्वबाट फरक प्रकारको समाधान आउने अपेक्षा गरेका देखिन्छन्।
परिवर्तनको मनोविज्ञान
राजनीतिमा कहिलेकाहीँ यस्तो क्षण आउँछ जब समाजमा “अब परिवर्तन आवश्यक छ” भन्ने सामूहिक भावना विकसित हुन्छ । नेपालमा पनि पछिल्लो चुनाव यही मनोविज्ञानको परिणाम जस्तो देखिन्छ । जब जनताले पुरानो संरचनाबाट अपेक्षित परिणाम नपाउने निष्कर्षमा पुग्छन्, उनीहरू नयाँ शक्तिलाई ठूलो अवसर दिन तयार हुन्छन्। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उभार यही परिवर्तनको मनोविज्ञानसँग जोडिएको देखिन्छ।
अन्त्यमा
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको चुनावी सफलता कुनै एक कारणको परिणाम मात्र होइन, बरु नेपाली समाजमा लामो समयदेखि विकसित हुँदै आएको असन्तुष्टि, परिवर्तनको चाहना र नयाँ नेतृत्वप्रतिको आशाको संयुक्त अभिव्यक्ति हो। तर चुनावी सफलता मात्र पर्याप्त हुँदैन। आगामी दिनमा सुशासन, पारदर्शिता र प्रभावकारी नीतिमार्फत जनअपेक्षा पूरा गर्न सके मात्र यस्तो राजनीतिक उभार दीर्घकालीन शक्ति बन्न सक्छ। अन्यथा इतिहासले देखाएझैँ जनताको समर्थन छिट्टै बदलिन पनि सक्छ।
