काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा बुधबार बिहान आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले दुई दिनमै नेपालको उत्तरी सीमादेखि मध्यपहाडी क्षेत्र हुँदै चितवन र नवलपरासीसम्म ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको छ ।
बाढीमा परी मृत्यु हुनेको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ भने सयौँ मानिस अझै सम्पर्कविहीन छन् । नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, व्यापारिक संरचना र सरकारी कार्यालयमा ठूलो क्षति पुगेपछि प्रभावित क्षेत्रमा खोजी, उद्धार र राहत अभियान जारी छ ।
पछिल्लो सरकारी विवरणअनुसार बिहीबार दिउँसोसम्म २७० जनाको मृत्यु पुष्टि भएको छ । नेपाल प्रहरीका अनुसार चितवनमा १०८, पूर्वी नवलपरासीमा ६२, धादिङमा २७, गोरखामा २०, रसुवामा १७, पश्चिम नवलपरासीमा १५, नुवाकोटमा १२ र तनहुँमा नौ जनाको शव फेला परेको छ । खोजी तथा शव पहिचानको काम जारी रहेकाले सरकारी तथ्यांक पनि निरन्तर अद्यावधिक भइरहेको छ ।
८२६ जना अझै सम्पर्कविहीन
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणको पछिल्लो विवरणअनुसार ८२६ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्। यसमा स्थानीय बासिन्दा, सुरक्षाकर्मी तथा स्वदेशी–विदेशी पर्यटक छन् ।
सम्पर्कविहीनमध्ये:
नेपाली सेनाका ४४ जना
नेपाल प्रहरीका २८ जना
सशस्त्र प्रहरी बलका १३ जना
रसुवा र नुवाकोटका १६२ जना
स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक ५९० जना
पर्यटकतर्फ ४७६ विदेशी र ११४ नेपाली रहेको पर्यटन बोर्डको विवरण छ। विदेशी पर्यटकमध्ये भारतीय १७७, अमेरिकी ६३, युक्रेनी ५३, अस्ट्रेलियाली ३४ र बेलायती ३३ जना छन्। क्यानडा, जर्मनी, सिंगापुर र दक्षिण अफ्रिकाका नागरिकसमेत सम्पर्कविहीनको सूचीमा छन् ।
यसले बाढीको प्रभाव स्थानीय बासिन्दामा मात्र सीमित नभई चीन–नेपाल सीमावर्ती व्यापार तथा कैलाश–मानसरोवरलगायतका धार्मिक तथा पर्यटकीय मार्गमा रहेका मानिससम्म पुगेको देखाएको छ ।
टिमुरेदेखि स्याफ्रुबेँसीसम्म ठूलो विनाश
बाढीको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव रसुवाको टिमुरे, रसुवागढी, स्याफ्रुबेँसी र आसपासका बस्तीमा परेको छ। भोटेकोशीमा आएको पानी, गेग्रान र ठूला ढुंगासहितको अत्यन्त शक्तिशाली बहावले नदी किनारका संरचना बगाउँदै तलतिर यात्रा गरेको थियो।
रसुवागढी क्षेत्रमा रहेका भन्सार, प्रहरी कार्यालय तथा व्यापारिक संरचनामा क्षति पुगेको छ। सयौँ मालवाहक तथा अन्य सवारीसाधनसमेत बाढीले बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ। टिमुरे बजारको ठूलो हिस्सा बाढीले बगाएको प्रत्यक्षदर्शीहरूले बताएका छन्।
बाढी स्याफ्रुबेँसी हुँदै नुवाकोट र धादिङतर्फ बढेपछि त्रिशूली नदीको तटीय क्षेत्रका बस्तीहरू समेत प्रभावित भए। नुवाकोटको विदुर नगरपालिका क्षेत्रका सोलेदेखि अक्करे बजारसम्मका सयौँ घरमा क्षति पुगेको स्थानीय जनप्रतिनिधिले बताएका छन्।
१९ पुल र ४० किलोमिटर सडक बगे
प्रारम्भिक क्षति विवरणअनुसार बाढीले कम्तीमा १९ वटा मोटरेबल पुल र करिब ४० किलोमिटर सडक बगाएको छ। यसले रसुवा–नुवाकोट–धादिङ हुँदै काठमाडौं र चीनतर्फ जोडिने सडक सम्पर्कमा गम्भीर असर पारेको छ।
सडक र पुल बगेपछि कतिपय बस्तीमा स्थलमार्गबाट पुग्न नसक्ने अवस्था बनेको छ। यही कारण उद्धारका लागि हेलिकोप्टरमा निर्भर हुनुपरेको छ।
बाढीले स्वचालित बाढी मापन केन्द्रसमेत बगाएको छ। यसले विपद्को समयमा वास्तविक समयको नदी सूचना प्रणाली नै अवरुद्ध हुँदा प्रारम्भिक चेतावनी व्यवस्थामा थप चुनौती देखिएको छ।
जलविद्युत् क्षेत्रमा ठूलो क्षति
बाढीले भोटेकोशी तथा त्रिशूली करिडोरका जलविद्युत् आयोजनामा पनि ठूलो क्षति पुर्याएको छ। प्रारम्भिक विवरणमा कम्तीमा नौवटा जलविद्युत् आयोजना प्रभावित वा क्षतिग्रस्त भएको उल्लेख छ।
जलविद्युत् आयोजना तथा प्रसारण संरचनामा क्षति हुँदा विद्युत् उत्पादन, प्रसारण र आयोजनाको निर्माण कार्य प्रभावित भएको छ। निजी क्षेत्रले बाढीबाट भएको वास्तविक क्षति मूल्यांकन गरी तत्काल उद्धार तथा पुनर्निर्माणलाई प्राथमिकता दिन सरकारसँग आग्रह गरेको छ।
बाढी कसरी आयो?
बाढीको कारणबारे प्रारम्भमा भूकम्प, हिमताल फुट्नु वा हिमपहिरोलगायतका विभिन्न अनुमान गरिएका थिए। अहिले उपलब्ध वैज्ञानिक तथा प्राविधिक प्रमाणले भने हिम–चट्टानको ठूलो पहिरोले नदीको बहाव अस्थायी रूपमा थुनेर त्यसपछि बाँध फुटेजस्तो गरी पानी र गेग्रान एकैपटक तल झरेको हुनसक्ने देखाएको छ।
बुधबार बिहान ८ः३७ बजे तिब्बत क्षेत्रमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प रेकर्ड भएको थियो। त्यसको करिब १३ मिनेटपछि स्याफ्रुबेँसीको पानी मापन केन्द्रले तथ्यांक पठाउन छाडेको थियो। त्यसपछि करिब ९ बजे तिब्बततर्फबाट ठूलो बाढी भोटेकोशीमा प्रवेश गरेको सूचना प्राप्त भएको प्राविधिक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
इसीमोड तथा अन्य वैज्ञानिकहरूको प्रारम्भिक विश्लेषणले पनि हिम तथा चट्टान नदीमा खसेर अस्थायी अवरोध बनेको र त्यसपछि ठूलो परिमाणको पानी तथा गेग्रान एकैपटक बगेको हुनसक्ने देखाएको छ। घटनाको पूर्ण वैज्ञानिक कारण भने अझै अनुसन्धानकै क्रममा छ।
१० घण्टामा सयौँ किलोमिटर तलसम्म बाढी
बाढीको बहाव असाधारण रूपमा तीव्र थियो। प्राविधिक प्रतिवेदनअनुसार भोटेकोशीबाट त्रिशूली हुँदै बाढी मुग्लिन, मलेखु र देवघाटसम्म करिब १० घण्टाको अवधिमा पुगेको थियो।
गल्छी क्षेत्रमा त्रिशूलीको पानीको सतह ३० मिनेटमै करिब नौ मिटर बढेको थियो भने मलेखु क्षेत्रमा करिब सात मिटर बढेको थियो। कालिखोलामा पानीको सतह १२.३ मिटर पुगेको र देवघाटमा साँझ ४ बजे ६.५७ मिटरको उच्चतम तह पुगेको प्राविधिक प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
यसबाट बाढीको शक्ति र त्यसले नदी करिडोरका बस्तीलाई दिएको जोखिमको गम्भीरता स्पष्ट हुन्छ।
उद्धारमा ७ हजारभन्दा बढी सुरक्षाकर्मी
खोजी तथा उद्धारका लागि नेपाल सरकारले ठूलो संख्यामा सुरक्षाकर्मी परिचालन गरेको छ। पछिल्लो विवरणअनुसार ७ हजार ४१५ सुरक्षाकर्मी प्रभावित क्षेत्रमा खटिएका छन्।
यसमा नेपाली सेना — २,३५५, नेपाल प्रहरी — ३,३१८ र सशस्त्र प्रहरी — १,७४२ छन् । उद्धार तथा खोजीका लागि हेलिकोप्टरले २३९ पटक उडान गरिसकेको विवरण छ । नेपाली सेनाले २११ र निजी हेलिकोप्टरले २८ पटक उडान गरेका छन् ।
रसुवा र नुवाकोटमा हेलिकोप्टरमार्फत उद्धारलाई तीव्र बनाइएको छ । घाइतेको उपचारका लागि नुवाकोट जिल्ला अस्पतालमा सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर, वीर अस्पताल र शिक्षण अस्पतालका चिकित्सकसहितको टोली परिचालन गरिएको छ ।
नेपाली सेनाका ब्यारेकमा प्रभावित नागरिकका लागि अस्थायी आवास, भोजन, खानेपानी र औषधिको व्यवस्था गरिएको छ ।
बुधबारदेखि बिहीबारसम्म ३०० भन्दा बढी मानिसलाई उद्धार गरिएको सेनाले जनाएको छ । टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङलगायत क्षेत्रबाट मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा ल्याउने काम जारी छ ।
अस्पतालमा आफन्त खोज्दै सयौँ परिवार
बाढीपछि काठमाडौंका अस्पतालहरूमा बेपत्ता आफन्त खोज्न आउनेको संख्या बढेको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पतालमा मात्रै बिहीबार साँझसम्म एक हजारभन्दा बढी मानिसले आफ्ना आफन्त हराएको विवरण दर्ता गराएको अस्पतालस्थित प्रहरी सहायता केन्द्रले जनाएको छ।
शव पहिचान, घाइतेको उपचार र बेपत्ताको विवरण संकलन गर्न अस्पतालहरूमा छुट्टै सहायता डेस्क राखिएका छन्। आफन्तहरू अस्पताल, विमानस्थल, सुरक्षा निकायका शिविर र उद्धार केन्द्र धाउँदै आफ्ना परिवारका सदस्यको खोजी गरिरहेका छन्।
दोस्रो बाढीको जोखिम कायमै
मुख्य बाढीको पानी घटिसके पनि जोखिम पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन। माथिल्लो क्षेत्रमा नदी वा खोलाको बहाव थुनिएको अवस्था रहेमा पुनः ठूलो बाढी आउन सक्ने सम्भावनाबारे विज्ञहरूले सचेत गराएका छन्। नयाँ बनेको सम्भावित प्राकृतिक ताल वा अवरोधका कारण तल्लो तटीय क्षेत्रमा सतर्कता अपनाउनुपर्ने अवस्था रहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले पनि उल्लेख गरेका छन्।
त्यसैले नदी किनारका बस्तीमा तत्काल घर फर्किनुभन्दा स्थानीय प्रशासन तथा सुरक्षा निकायको निर्देशन पालना गर्नुपर्ने अवस्था छ।
सरकारको प्राथमिकता उद्धार र राहत
प्रधानमन्त्री बालेंद्र शाह नेतृत्वको सरकारले उद्धार, राहत तथा बेपत्ताको खोजीलाई तत्कालको मुख्य प्राथमिकता बनाएको छ। प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षा निकाय, स्वास्थ्यकर्मी तथा स्थानीय तहलाई परिचालन गरिएको छ।
बाढीबाट प्रभावित नागरिकका लागि विभिन्न संघसंस्था, स्थानीय तह तथा निजी क्षेत्रबाट राहत घोषणा हुन थालेका छन्। लहान नगरपालिकाले मात्रै बाढीपीडितको उद्धार तथा राहतका लागि ११ लाख रुपैयाँ सहयोग गर्ने निर्णय गरेको छ।
त्यस्तै निजी क्षेत्रबाट पनि सहयोग घोषणा हुन थालेको छ। आईएमई लाइफ इन्स्योरेन्सले बाढीपीडितका लागि एक करोड रुपैयाँ सहयोग घोषणा गरेको छ।
चीन र भारतबाट सहयोगको तत्परता
विपद्पछि नेपालका छिमेकी चीन र भारतले पनि सहयोग तथा समन्वयका लागि तत्परता देखाएका छन्। चीनतर्फ पनि सोही प्राकृतिक घटनाबाट ठूलो क्षति भएको छ। चिनियाँ प्रधानमन्त्री ली छ्याङ बिहीबार तिब्बतको प्रभावित क्षेत्रमा पुगेका छन्।
यसअघि भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नेपालमा भएको जनधनको क्षतिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै आवश्यक मानवीय सहयोगका लागि भारत तयार रहेको सन्देश दिएका थिए।
यसले विपद् उद्धार र सीमापार समन्वयलाई समेत महत्वपूर्ण बनाएको छ, विशेषगरी घटना नेपाल–चीन सीमाको हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको देखिएकाले।
क्षतिको पूर्ण मूल्यांकन अझै बाँकी
भोटेकोशी बाढीको वास्तविक क्षति अहिले सार्वजनिक भएका प्रारम्भिक तथ्यांकभन्दा निकै ठूलो हुनसक्ने देखिन्छ। सडक र पुलमा भएको क्षति, बस्ती र घरको विनाश, जलविद्युत् आयोजना, व्यापारिक संरचना, सवारीसाधन, कृषि तथा पशुधन, पर्यटन र निजी सम्पत्तिको विस्तृत विवरण अझै संकलन भइरहेको छ।
