काठमाडौँ। नेपाली हिन्दुको महाचीड बडादशैंको मुख्य दिन ‘विजयादशमी’को उत्साहप्रद माहोलसँगै दशैंको मूल धार्मिक तथा सामाजिक अनुष्ठान सम्पन्न भएको छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन घटस्थापना गरी सुरु भएको यो १५ दिने पर्व विजयादशमीका दिन मान्यजनको हातबाट टिका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गरेपछि मुख्य औपचारिक चरण पूरा हुन्छ। यद्यपि, कोजाग्रत पूर्णिमासम्म नातागोता तथा आफन्तजन कहाँ टिका लगाउन जाने क्रम जारी नै रहने भए तापनि घरघरमा राखिएका जमरा विसर्जन र मूल पूजाको समापनसँगै दशैंको मुख्य रौनक सम्पन्न भएको छ।
पौराणिक रूपमा असत्यमाथि सत्यको विजय र असुर शक्तिमाथि दैवी शक्तिको जितको प्रतीकका रूपमा मनाइने दशैं नेपाली समाजमा केवल धार्मिक चाडमा मात्र सीमित छैन। यसले नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक, पारिवारिक र आर्थिक जगलाई दरिलो बनाउने एउटा सेतुको काम गर्दै आएको छ।
सांस्कृतिक निरन्तरता र पारिवारिक पुनर्मिलन
दशैंको सबैभन्दा बलियो र सुन्दर पक्ष यसले गराउने पारिवारिक पुनर्मिलन हो। रोजगारी, अध्ययन तथा विविध सिलसिलामा देशका कुनाकाप्चा र विदेश पुगेका लाखौँ नेपालीहरू यसै समयमा आफ्नै थाथथलो फर्किने गर्छन्। वैदेशिक रोजगारीका कारण युवाविहीन बन्दै गएका ग्रामीण बस्तीहरू दशैंका केही दिनका लागि भए पनि गुञ्जायमान बन्छन्। वर्षभरिको थकान, दूरी र मनमुटावलाई पन्छाउँदै एउटै आँगनमा बसेर मान्यजनको आशीर्वाद लिनु र आत्मीयता साट्नुले नेपाली समाजको पारिवारिक तानाबाना र सामाजिक सद्भावलाई अझ मजबुत बनाएको छ।
अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने संवाहक
आर्थिक दृष्टिकोणबाट दशैं नेपाली अर्थतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरक हो। वर्षभरि हुने कुल आन्तरिक उपभोगको ठूलो हिस्सा यही चाडको आसपासमा हुने गर्छ। खाद्यसामग्री, लत्ताकपडा, सवारी साधन र विद्युतीय उपकरणको खरिदबिक्रीले बजारलाई चरम चलायमान बनाउँछ। यसका साथै, परदेशमा रहेका नेपालीहरूले घर पठाउने रेमिट्यान्सको ठूलो हिस्सा यही समयमा भित्रिने गर्छ, जसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा नगद प्रवाह (Cash Flow) बढाएर देशको समग्र आर्थिक सूचकाङ्कलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ।
रूपान्तरणको मोडमा परम्परा: अवसर र चुनौती
समयको गतिसँगै नेपाली समाजमा दशैं मनाउने शैली र स्वरूपमा पनि सुक्ष्म रूपान्तरणहरू देखिन थालेका छन्। एकातिर प्रविधिको विकासले टाढा रहेका आफन्तजनसँग भिडियो कलमार्फत खुसी साटासाट गर्ने सुविधा दिएको छ भने अर्कातिर केही परम्परागत मौलिकताहरू ओझेल पर्दै गएका छन्।
पहिले-पहिले गाउँघरमा सामूहिक रूपमा हालिने लिङ्गो पिङ, चङ्गा उडाउने होडबाजी र मौलिक गीत-सङ्गीतको गुञ्जन पछिल्ला वर्षहरूमा कम हुँदै गएका छन्। तिनको ठाउँ डिजिटल स्क्रिन र आधुनिक मनोरञ्जनले लिन थालेको छ। त्यसैगरी, आधुनिक युवा पुस्तामा दशैंको बिदालाई परम्परागत रूपमा मनाउनुका साथै आन्तरिक पर्यटन (Trekking र Travelling) मा उपयोग गर्ने नयाँ संस्कृति (Trend) को समेत विकास भइरहेको छ, जसले पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ आशा जगाएको छ।
अर्कोतर्फ, सामाजिक देखासिखी र प्रतिस्पर्धात्मक प्रवृत्तिका कारण दशैं कतिपय मध्यम तथा निम्न वर्गीय परिवारका लागि आर्थिक बोझ बन्ने खतरा पनि कायमै छ। चाडपर्वलाई मौलिकता, सादगी र आत्मिक खुसीमा सीमित राख्नुभन्दा आर्थिक तडकभडकका रूपमा प्रस्तुत गर्ने होडबाजीलाई नियन्त्रण गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।
निष्कर्ष
तमाम सामाजिक-आर्थिक चुनौती र रूपान्तरणका बाबजुद दशैंले बोकेको मूल मर्म भनेको भातृत्व, एकता र अग्रजहरूप्रतिको श्रद्धा नै हो। टिकाको रातो रङ्ग र जमराको पहेँलो कान्तिले नेपालीहरूमाझ आशा, उत्साह र सकारात्मक उर्जाको सञ्चार गराएको छ। घटस्थापनादेखि सुरु भएको यो यात्राले नेपाली समाजलाई पुनः एकपटक आफ्नो जरासँग जोड्न र राष्ट्रिय एकताको भावनालाई बलियो बनाउन सफल भएको छ।
