सगरमाथा आरोहणमा पहिलो पटक व्यावसायिक रूपमा प्रयोग गरिएको ड्रोन प्रविधिले हिमाली पथप्रदर्शकहरूको जोखिम घटाउनुका साथै फोहोर व्यवस्थापनलाई समेत प्रभावकारी बनाएको छ । विश्वकै सबैभन्दा खतरनाक आरोहण मार्गमध्ये एक मानिने खुम्बु आइसफल क्षेत्रमा सामान ढुवानीका लागि ड्रोन प्रयोग हुन थालेपछि शेर्पा गाइडहरूले बारम्बार जोखिमपूर्ण यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था कम भएको छ ।
सामान्यतया आधार शिविर (५,३६४ मिटर) र क्याम्प–२ (६,४०० मिटर) बीच बन्दोबस्तीका सामग्री पुर्याउन शेर्पा गाइडहरूले आठदेखि दस पटकसम्म आवतजावत गर्नुपर्ने हुन्छ । यस वर्ष भने धेरै गाइडहरूले औसतमा चार पटक मात्र उक्त मार्ग प्रयोग गरेका छन् ।
परम्परागत रूपमा शेर्पाहरूले मध्यरातदेखि १५ किलोसम्मका सामग्री बोकेर खुम्बु आइसफल हुँदै क्याम्प–१ र क्याम्प–२ सम्म पुग्न ६–७ घण्टाको कठिन यात्रा गर्नुपर्ने गरेको छ। अहिले त्यही काम ड्रोनमार्फत केही मिनेटमै सम्पन्न हुन थालेको छ ।
व्यावसायिक प्रयोगमा ड्रोन
सगरमाथामा ड्रोन प्रयोगको सुरुआत सन् २०२४ मा चिनियाँ कम्पनी डीजेआईले गरेको परीक्षणबाट भएको थियो । कम्पनीले आफ्नो ‘फ्लाईकार्ट’ ड्रोनमार्फत अक्सिजन सिलिन्डर र अन्य सामग्री माथिल्लो क्याम्पसम्म पुर्याउने तथा फोहोर तल ल्याउने परीक्षण सफलतापूर्वक सम्पन्न गरेको थियो ।
सफल परीक्षणपछि सन् २०२५ मा फ्लाईकार्ट ड्रोनले क्याम्प–१ सम्म नियमित सामग्री ढुवानी गर्न थाल्यो। यस वर्ष भने पहिलो पटक व्यावसायिक रूपमा ड्रोनमार्फत सामान ओसारपसार गरिएको हो ।
ड्रोन सञ्चालकहरूका अनुसार पहिले ६–७ घण्टा लाग्ने काम अहिले करिब १० मिनेटमै सम्पन्न हुन सक्छ । कतिपय अवस्थामा दर्जनौं शेर्पाले गर्नुपर्ने श्रम बराबरको काम एउटै ड्रोनले गर्न सक्षम भएको छ ।
जीवन बचाउने प्रविधि
खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकाका अध्यक्ष मिङ्मा छिरी शेर्पाले ड्रोनलाई “जीवन बचाउने प्रविधि” का रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
“खुम्बु आइसफलमा सामान्य हिँडडुल नै जोखिमपूर्ण हुन्छ । त्यसमाथि गह्रौं सामग्री बोकेर यात्रा गर्नु झन् खतरनाक हो,” उनले भने, “प्रविधिले त्यो जोखिम कम गर्न र जीवन जोगाउन मद्दत पुर्याउन सक्छ ।”
खुम्बु आइसफललाई सगरमाथाको दक्षिणी मार्गको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण खण्ड मानिन्छ । आधार शिविर र क्याम्प–१ बीच फैलिएको यस क्षेत्रमा गहिरा हिमचिरा, अस्थिर हिउँका ढिस्का तथा हिमपहिरोको उच्च जोखिम रहन्छ ।
सन् २०१४ मा आएको भीषण हिमपहिरोमा १६ जना शेर्पा पथप्रदर्शकको मृत्यु भएको थियो । सन् २०२३ मा पनि हिमपहिरोमा तीन जना शेर्पा बेपत्ता भएका थिए, जसको शव अहिलेसम्म फेला परेको छैन ।
सरकारी तथ्यांक र हिमालयन डाटाबेसका अनुसार सन् १९५३ देखि २०२३ सम्म खुम्बु आइसफल क्षेत्रमा मात्रै करिब ५० जनाको मृत्यु भइसकेको छ ।
जोखिम मूल्यांकनमा पनि सहयोग
यस वर्ष आइसफल क्षेत्रमा रहेको विशाल र अस्थिर हिउँको ढिस्काले करिब तीन सातासम्म आरोहण मार्ग निर्माणको काम अवरुद्ध बनाएको थियो । सगरमाथा प्रदूषण नियन्त्रण समिति (एसपीसीसी) का अनुसार उक्त ढिस्को ५५ मिटर लामो, ३७ मिटर चौडा र २८ मिटर अग्लो थियो ।
जोखिम मूल्यांकनका लागि लगातार १९ दिनसम्म ड्रोनमार्फत हवाई निगरानी र तस्बिर संकलन गरिएको थियो । एयरलिफ्ट टेक्नोलोजीका सहसंस्थापक मिलन पाण्डेका अनुसार ड्रोनले जोखिम मूल्यांकन र मार्ग अनुगमनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
अन्ततः १३ मेमा मार्ग खुला गरिएपछि आरोहण सुचारु भएको थियो ।
फोहोर व्यवस्थापनमा नयाँ सहयोग
ड्रोनले सगरमाथाको वातावरणीय संरक्षणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिन थालेको छ । यस सिजन एयरलिफ्ट टेक्नोलोजीले ड्रोनमार्फत क्याम्प–१ बाट आधार शिविरसम्म ३.५ टन फोहोर ढुवानी गरेको जनाएको छ ।
पाण्डेका अनुसार कम्पनीले समग्रमा १० टनभन्दा बढी सामग्री ओसारपसार गरेको थियो, जसमा हिमालबाट संकलन गरिएको ३.५ टन फोहोर पनि समावेश छ। तीमध्ये अधिकांश मानव मलमूत्र संकलन गरिएका झोला थिए ।
गत वर्षदेखि आरोहीहरूले आफ्नो मलमूत्र विशेष झोलामा संकलन गरेर फिर्ता ल्याउनुपर्ने नियम लागू गरिएको छ । यसले सगरमाथा क्षेत्रमा प्रदूषण नियन्त्रण र सरसफाइ सुधारमा सहयोग पुगेको स्थानीय अधिकारीहरूको भनाइ छ ।
प्रविधिको नयाँ युग
यस वर्ष अमेरिकी कम्पनी फ्रिफ्लाई सिस्टम्सले पनि सगरमाथामा हेभी–लिफ्ट ड्रोन परीक्षणका लागि अनुमति मागेपछि चिनियाँ र अमेरिकी प्रविधिबीच प्रतिस्पर्धाको नयाँ बहस सुरु भएको छ । यद्यपि हिमाली क्षेत्रमा काम गर्ने अधिकांश सरोकारवालाहरूले सुरक्षा र दक्षता वृद्धि गर्ने प्रविधिको स्वागत गरेका छन् ।
सन् २०२६ को सगरमाथा आरोहण सिजनमा ४९५ जना आरोहीले अनुमति प्राप्त गरेका थिए । सयौं आरोही र गाइडले सफलतापूर्वक शिखर चुमेसँगै यो सिजन सम्पन्न भएको छ ।
तर यस वर्षको सगरमाथा सिजन केवल सफल आरोहणका लागि मात्र होइन, विश्वको सर्वोच्च शिखरमुनि चुपचाप भइरहेको प्राविधिक रूपान्तरणका कारण पनि स्मरणीय बन्ने देखिएको छ । पुस्तौंदेखि शेर्पाहरूले ज्यानको जोखिम मोलेर बोक्दै आएको भारी अब विस्तारै ड्रोनले बोक्न थालेको छ। हिमालको जोखिम भने यथावत् छ, तर त्यससँग जुध्ने तरिका बदलिन थालेको छ ।
