जाजरकोटमा पहिरोपीडित शिविरमा रुघाखोकी र ज्वरो, संक्रामक रोग फैलिने जोखिम

जाजरकोटको भेरी नगरपालिकाका वडा नम्बर २ र ३ का विद्यालयमा आश्रय लिएर बसेका पहिरोबाट विस्थापितमध्ये केहीमा रुघाखोकी र ज्वरो देखिन थालेपछि संक्रामक रोग फैलिने जोखिम बढेको छ। पहिरोका कारण विस्थापित भएका ६९१ जना अस्थायी आश्रयस्थलमा बसिरहेका छन्।

विस्थापित शिविरमा ज्वरो र रुघाखोकी फैलिएको जानकारी पाएपछि प्रादेशिक अस्पताल सुर्खेतबाट खटिएका चिकित्सकले सोमबार मात्रै ९० जनाको स्वास्थ्य परीक्षण तथा उपचार गरेका छन्। स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीका अनुसार शिविरमा सुरक्षित खानेपानीको व्यवस्था प्रमुख चुनौती बनेको छ।

नगरपालिकामा कार्यरत जनस्वास्थ्य निरीक्षक निशा थापाका अनुसार लगातारको वर्षाका कारण अधिकांश खानेपानीका स्रोत प्रदूषित भएका छन्। एउटै स्थानमा ठूलो संख्यामा मानिस अस्थायी रूपमा बस्नुपरेकाले सरसफाइ र खानेपानी व्यवस्थापन थप चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

गत शनिबार र आइतबार भेरी नगरपालिका–१, २, ३ र ४ का बस्तीमा ठूलो क्षति हुने गरी गएको पहिरोमा चार जनाको मृत्यु भएको थियो भने १० जना घाइते भएका छन्। पहिरोबाट ४५० भन्दा बढी घरपरिवार विस्थापित भएका छन्। उनीहरू विद्यालयमा बनाइएका अस्थायी शिविर तथा सुरक्षित स्थानमा रहेका आफन्तका घरमा आश्रय लिन बाध्य छन्।

विस्थापित शिविरमा वृद्धवृद्धा, बालबालिका, गर्भवती महिला र सुत्केरीसमेत रहेकाले पानीजन्य तथा कीटजन्य रोगको संक्रमणको जोखिम उच्च रहेको स्वास्थ्यकर्मीले बताएका छन्। नगरपालिकाले स्वास्थ्य डेस्क स्थापना गरे पनि ठूलो संख्यामा विस्थापित भएकाले यसले सबै स्वास्थ्य समस्या सम्बोधन गर्न पर्याप्त नहुने जनस्वास्थ्य निरीक्षक थापाले बताइन्।

मृत पशु व्यवस्थापनमा ढिलाइ

पहिरो गएको दुई साता बितिसक्दा पनि मृत गाईवस्तु तथा अन्य जनावरको व्यवस्थापन हुन नसक्दा प्रभावित बस्तीमा दुर्गन्ध फैलिएको छ। यसले संक्रामक रोगको जोखिमसमेत बढाएको छ।

नगरपालिकाको विपद् शाखाका प्रमुख यज्ञनाथ गौतमका अनुसार मृत पशु व्यवस्थापन गर्न अहिले प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनाका सुरक्षाकर्मी परिचालन भएका छन्। मृत पशुको उचित व्यवस्थापन नहुँदा रोग फैलिने जोखिम बढेको उनले बताए।

विस्थापित शिविरनजिक केही अस्थायी शौचालय निर्माण गरिए पनि सयौँ मानिसका लागि ती पर्याप्त छैनन्। शौचालयको अभावमा खुला दिसापिसाबको समस्या बढेको छ। यसले खानेपानीका स्रोत थप प्रदूषित हुने जोखिम रहेको गौतमले बताए।

उनका अनुसार सरसफाइको अवस्था कमजोर रहेमा मलेरिया, डेंगु, कालाजार र स्क्रब टाइफसलगायत कीटजन्य रोग फैलिन सक्छन्। अहिले ठूलो प्रकोप नदेखिए पनि आगामी दिनमा अवस्था बिग्रन सक्ने भन्दै उनले प्रदेश र संघीय सरकारबाट सहयोग आवश्यक पर्ने बताएका छन्।

पुरानो भूकम्पले कमजोर बनाएका बस्तीमा पहिरोको थप क्षति

पहिरोले वडा नम्बर १, २, ३ र ४ का ४५० भन्दा बढी घरपरिवारलाई विस्थापित गरेको छ। नगरपालिकाका अधिकारीका अनुसार करिब तीन वर्षअघि भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त भएका बस्तीमा अहिले पहिरोले थप क्षति पुर्‍याएको छ। ती बस्तीलाई सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको छ।

यसका कारण अहिले विस्थापित भएकाहरू लामो समयसम्म अस्थायी आश्रयस्थलमै बस्नुपर्ने सम्भावना रहेको स्थानीय अधिकारीहरूले बताएका छन्।

२०८० कात्तिकमा जाजरकोट र पश्चिम रुकुमलाई केन्द्रबिन्दु बनाएर गएको ६.४ म्याग्नीच्युडको भूकम्पमा कम्तीमा १५७ जनाको मृत्यु भएको थियो। सयौँ घाइते भएका थिए भने हजारौँ मानिस विस्थापित भएका थिए।

संघीय सरकारको ध्यानाकर्षण

इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाको प्रकोप व्यवस्थापन शाखाका प्रमुख डा. अमृत पोखरेलले पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा पानीजन्य तथा कीटजन्य संक्रामक रोगको सम्भावित प्रकोप रोक्नु अहिलेको प्रमुख चुनौती भएको बताएका छन्।

स्थानीय स्वास्थ्य अधिकारीहरूले विस्थापित शिविरमा रुघाखोकी र ज्वरो देखिन थालेको जानकारी गराएको भन्दै उनले अवस्था थप बिग्रन नदिन सतर्कता अपनाइएको बताए।

जनस्वास्थ्य विज्ञ डा. बाबुराम मरासिनीले भने संघीय सरकारका निकायले तत्काल हस्तक्षेप गर्नुपर्ने बताएका छन्। स्थानीय र प्रदेश सरकारसँग ठूलो विपद् व्यवस्थापन गर्ने पर्याप्त क्षमता नहुने भन्दै उनले समयमै स्वच्छ पानी, खाद्य सामग्री, औषधि र सरसफाइको व्यवस्था नगरे पहिरोबाट बचेका मानिससमेत पानीजन्य रोगको जोखिममा पर्ने चेतावनी दिए।

जाजरकोटमा विगतमा पनि संक्रामक रोगका गम्भीर प्रकोप देखिएका छन्। सन् २००९ मा जिल्लामा हैजाको प्रकोप फैलिँदा कैयौँको मृत्यु भएको थियो भने सयौँ संक्रमित भएका थिए। सन् २०१५ मा पनि फ्लुजस्तो रोगको गम्भीर प्रकोप फैलिएको थियो। प्रयोगशाला परीक्षणपछि उक्त रोग स्वाइन फ्लु भएको पुष्टि भएको थियो।

पोषण र सुरक्षित पानीमा जोड

विज्ञहरूले विस्थापित परिवारलाई स्वच्छ खाना र सुरक्षित खानेपानी उपलब्ध गराउन सरकार तथा सम्बन्धित निकायलाई आग्रह गरेका छन्। प्राकृतिक विपद्का बेला प्रभावितलाई चाउचाउ, बिस्कुटलगायत तयारी तथा पोषणका दृष्टिले कमजोर खाद्य सामग्री उपलब्ध गराउने प्रवृत्तिले जोखिम थप बढाउन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।

विस्थापित शिविरमा गर्भवती, सुत्केरी, बालबालिका र वृद्धवृद्धासमेत रहेकाले उनीहरूको पोषणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने डा. मरासिनीले बताएका छन्। विपद्पछि पोषणको अवस्था कमजोर हुने र त्यससँगै संक्रामक रोग फैलिने जोखिम बढ्ने भएकाले सुरक्षित खानेपानी, पौष्टिक खाना, शौचालय र सरसफाइको व्यवस्था तत्काल सुदृढ गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ।

अहिले जाजरकोटका पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा मानिस अस्थायी शिविरमा बसिरहेकाले स्वास्थ्य जोखिम नियन्त्रण गर्न तत्काल खानेपानी, सरसफाइ, स्वास्थ्य सेवा र मृत पशुको व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिएको छ।