“मैले आफूलाई अजेय (Invincible) ठान्थें । जब हिमालमा पुगें, त्यसपछि मलाई थाहा भयो, म कति सानो रहेछु, मेरो क्षमता कति सीमित रहेछ । We are nothing.”
विश्वका सबैभन्दा अग्ला हिमालहरूमा मानव क्षमताको सीमा पार गरेका नेपाली पर्वतारोही निर्मल पुर्जाको यो भनाइ उनको जीवनको एउटा गहिरो विरोधाभास थियो । उनले असम्भव मानिएका कीर्तिमानहरू बनाए, विश्वका सबै १४ वटा आठहजारेलाई अभूतपूर्व गतिमा चढे, कठिनतम हिमालका जोखिमसँग बारम्बार जुधे । तर अन्ततः उनी आफैंले सम्मान र श्रद्धाका साथ हेर्ने त्यही हिमालको शक्तिसामु जीवन गुमाउन पुगे ।
विश्वविख्यात नेपाली पर्वतारोही तथा बेलायती सेनाका पूर्व कमाण्डो निर्मल पुर्जा ‘निम्स दाइ’को ४३ वर्षको उमेरमा पाकिस्तानको ८,०४७ मिटर अग्लो ब्रड पिकमा गएको हिमपहिरोमा परी निधन भएको छ । जुलाई ३०, २०२६ मा ब्रड पिकको माथिल्लो क्षेत्रमा क्याम्प–२ बाट क्याम्प–३ तर्फ जाने क्रममा हिमपहिरोमा परेका पुर्जाको निधन खोज तथा उद्धार अभियानपछि पुष्टि भएको हो ।
उनको निधनले नेपाली पर्वतारोहण जगत् मात्र होइन, संसारभरको पर्वतारोहण समुदायलाई स्तब्ध बनाएको छ । किनभने निर्मल पुर्जा एउटा नाम मात्र थिएनन्, उनी असाधारण साहस, गति, अनुशासन, नेतृत्व र आत्मविश्वासका प्रतीक बनेका थिए ।
गोर्खा सैनिकदेखि विश्वका अग्ला शिखरसम्म
म्याग्दीको धौलागिरि क्षेत्रमा जन्मिएका पुर्जा चितवनमा हुर्किएका थिए । सन् २००३ मा १८ वर्षको उमेरमा ब्रिटिस गोर्खा ब्रिगेडमा प्रवेश गरेका उनले पछि बेलायती सेनाको विशेष फौजमा समेत सेवा गरे । कुल १६ वर्षको सैनिक सेवाले उनलाई कठोर अनुशासन, उच्च शारीरिक क्षमता, मानसिक दृढता र चरम जोखिममा निर्णय लिन सक्ने क्षमता प्रदान गर्यो ।
सन् २०१२ मा सगरमाथा बेसक्याम्पको पदयात्रापछि उनको हिमालसँगको सम्बन्ध गहिरिँदै गयो । त्यसपछि पर्वतारोहण उनको जीवनको अर्को परिचय बन्यो ।
तर उनी सामान्य आरोही भएर रोकिएनन् । उनले हिमाललाई आफ्नो क्षमताको सीमा परीक्षण गर्ने मैदान बनाए र केही वर्षमै विश्व पर्वतारोहण इतिहासकै सबैभन्दा चर्चित नाममध्ये एक बने ।
छ महिनामा १४ आठहजारे
निर्मल पुर्जाको सबैभन्दा चर्चित कीर्तिमान विश्वका ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ वटै हिमालको आरोहण केवल ६ महिना ६ दिनमा पूरा गर्नु हो ।
सन् २०१९ मा ‘Project Possible’ नाम दिएर सुरु गरिएको अभियानले पर्वतारोहणको पुरानो समयसीमालाई नै चुनौती दिएको थियो । उनले सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, धौलागिरि, मनास्लु, अन्नपूर्णलगायत सबै १४ आठहजारे छोटो अवधिमै आरोहण गरे ।
यो उपलब्धिले उनलाई विश्वभर चिनायो । उनको अभियानमा आधारित ‘14 Peaks: Nothing Is Impossible’ नामक नेटफ्लिक्स वृत्तचित्रले उनको कथा संसारभर पुर्यायो ।
‘Nothing Is Impossible’ अर्थात् ‘असम्भव भन्ने केही छैन’ उनको आरोहण दर्शनकै परिचायक बन्यो ।
कीर्तिमानमाथि कीर्तिमान
१४ वटा आठहजारेको विश्व कीर्तिमानपछि पनि पुर्जाको आरोहण यात्रा रोकिएन । उनले आफूले बनाएका कीर्तिमानलाई समेत चुनौती दिँदै उच्च हिमाली आरोहणमा नयाँ मापदण्डहरू स्थापित गरे ।
उनका उल्लेखनीय कीर्तिमानमध्ये सगरमाथा, ल्होत्से र मकालु लगातार ४८ घण्टाभित्र आरोहण गर्नु, विश्वका तीन अग्ला हिमाल—सगरमाथा, के–टु र कञ्चनजङ्घा—सबैभन्दा छिटो आरोहण गर्नु तथा चारवटा आठहजारे—कञ्चनजङ्घा, मकालु, ब्रड पिक र ग्यासेरब्रुम–१ लाई अत्यन्त छोटो अवधिमा आरोहण गर्नु उल्लेखनीय छन् ।
सन् २०२१ मा उनले नेपाली आरोहीहरूको टोलीको नेतृत्व गर्दै के–टुको पहिलो सफल हिउँदे आरोहणमा समेत ऐतिहासिक भूमिका खेले । विश्वको दोस्रो अग्लो र अत्यन्त कठिन मानिने के–टुको जाडोयाममा सफल आरोहण पर्वतारोहणको इतिहासमा एउटा अविस्मरणीय अध्याय बन्यो ।
उनको सफलताले आठहजारेलाई केवल आरोहण गर्ने उपलब्धिको अर्थमा मात्र होइन, गति, सहनशीलता, जोखिम व्यवस्थापन र नेतृत्वको नयाँ मापदण्डका रूपमा पनि स्थापित गर्यो ।
‘नेपालीलाई पोर्टरका रूपमा मात्र नहेरियोस्’
निर्मल पुर्जाको महत्व उनका कीर्तिमानभन्दा अझ फराकिलो छ ।
उनले एक अन्तर्वार्तामा भनेका थिए, “नेपाली पर्वतारोहीहरूविना पर्वतारोहण चल्दैन । तर नेपाली पर्वतारोहीहरूलाई पोर्टरका रूपमा मात्र हेरिन्छ । म त्यो नजरलाई परिवर्तन गर्न चाहन्छु ।”
उनको सम्पूर्ण आरोहण जीवनलाई हेर्दा यही भनाइ उनको अभियानको मूल दर्शनजस्तो देखिन्छ ।
हिमालयमा नेपाली शेर्पा, गाइड तथा उच्च हिमाली कामदारहरूको योगदान दशकौँदेखि अपरिहार्य थियो । तर अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहणको कथामा उनीहरू प्रायः विदेशी आरोहीका सहयोगीका रूपमा प्रस्तुत हुन्थे । पुर्जाले त्यो दृष्टिकोणलाई चुनौती दिए ।
उनले नेपाली पर्वतारोहीहरू स्वतन्त्र रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय आरोहण अभियान सञ्चालन गर्न, कठिन निर्णय लिन, नेतृत्व गर्न र विश्वका सबैभन्दा जोखिमपूर्ण हिमालमा सफलता हासिल गर्न सक्षम छन् भन्ने कुरा आफ्नै उपलब्धिमार्फत प्रमाणित गरे ।
यस अर्थमा उनका कीर्तिमान व्यक्तिगत मात्र थिएनन् । ती नेपाली पर्वतारोहण समुदायको आत्मविश्वास र स्वाभिमानका कीर्तिमान पनि थिए ।
साहससँगै हिमालप्रति विनम्रता
निर्मल पुर्जाको व्यक्तित्वको अर्को विशेषता उनको हिमालप्रतिको दृष्टिकोण थियो ।
उनले हिमाललाई जितेको भाषामा भन्दा हिमालसामु आफूलाई सानो ठानेको भाषामा बढी व्याख्या गर्थे । विश्वका अग्ला शिखरहरूमा आफ्नो विजयको झण्डा फहराउने मानिसले नै आफूलाई हिमालको अगाडि ‘केही पनि होइन’ भन्ने अनुभूति भएको बताउनु असाधारण विनम्रता थियो ।
त्यसैले उनी केवल दुस्साहसी आरोही थिएनन् । उनी हिमालको शक्ति र प्रकृतिको सीमालाई बुझ्ने आरोही पनि थिए ।
सायद यही कारण उनको जीवनमा एउटा गहिरो विरोधाभास देखिन्छ, जसले असम्भवलाई सम्भव बनाउने साहस गरे, उनले नै अन्ततः हिमालको असीम शक्तिसामु आफूलाई समर्पित गर्नुपर्यो ।
आरोहणभन्दा परको मानवीयता
पुर्जाको परिचय शिखरमा पुग्ने आरोहीका रूपमा मात्र सीमित थिएन । उच्च हिमाली क्षेत्रमा संकटमा परेका आरोहीहरूको उद्धारमा उनले पटक–पटक जोखिम उठाएका थिए ।
उनका लागि अर्को मानिसलाई सुरक्षित तल ल्याउनु कतिपय अवस्थामा शिखर चुम्नुभन्दा पनि कठिन काम थियो । उनले स्वयं उद्धारको कठिनाइबारे भनेका थिए, “Rescuing people from 8,450 meters is way harder than climbing a mountain.”
यसले उनको पर्वतारोहणको अर्को पाटो देखाउँछ, कीर्तिमानको लालसाभन्दा माथि रहेको मानवीय संवेदना ।
ब्रड पिकमा अन्तिम यात्रा
जुलाई ३० को दिन ब्रड पिकमा गएको हिमपहिरोले उनको जीवनको अन्तिम अध्याय लेख्यो ।
आफ्नै नेतृत्वमा आरोहण अभियान सञ्चालन गरिरहेका पुर्जा माथिल्लो क्षेत्रमा अघि बढिरहेका बेला अचानक आएको भीषण हिमपहिरोमा परे । दुर्घटनापछि खोज तथा उद्धार अभियान सञ्चालन गरियो । खराब मौसम र अत्यन्त कठिन भूगोलका बीच उद्धार टोलीले गरेको प्रयासपछि उनको निधन पुष्टि भयो ।
विश्वभरबाट उनको सकुशल उद्धारको कामना भइरहेको थियो । तर पर्वतारोहणमा जीवनभर नजिकबाट देखेको जोखिमले अन्ततः उनलाई नै आफ्नो शिकार बनायो ।
ब्रड पिक उनको जीवनमा नयाँ कीर्तिमान थप्ने अर्को शिखर बन्न सकेन । त्यो उनको अन्तिम हिमाल बन्यो ।
निर्मल पुर्जाको असली विरासत
निर्मल पुर्जालाई केवल १४ वटा आठहजारे चढ्ने कीर्तिमानी आरोहीका रूपमा सम्झनु उनको योगदानलाई सीमित गर्नु हुनेछ ।
उनको सबैभन्दा ठूलो विरासत सम्भवतः नेपाली पर्वतारोहीप्रतिको विश्व दृष्टिकोणमा आएको परिवर्तन हो ।
उनले नेपाली आरोहीलाई सहयोगीको भूमिकाबाट नेतृत्वको भूमिकामा उभ्याए । उनले संसारलाई देखाए, हिमालको काखमा जन्मिएको नेपालीले विदेशी आरोहीका लागि बाटो खोल्ने मात्र होइन, आफैं अभियानको नेतृत्व गर्न, विश्व कीर्तिमान बनाउन र पर्वतारोहणको अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड बदल्न सक्छ ।
उनले नेपाली पर्वतारोहणलाई विश्वको ध्यानको केन्द्रमा पुर्याए । नयाँ पुस्ताका नेपाली आरोहीलाई ठूलो सपना देख्ने आत्मविश्वास दिए ।
त्यसैले निर्मल पुर्जाको निधन एउटा व्यक्तिको निधन मात्र होइन । यो नेपाली पर्वतारोहणले गुमाएको एउटा असाधारण नेतृत्व, साहस र आत्मविश्वासको क्षति हो ।
उनले एकपटक आफूलाई अजेय ठानेका थिए । हिमालमा पुगेपछि आफू कति सानो रहेछु भन्ने बुझे । अन्ततः त्यही हिमालको काखमा उनको जीवनको अन्त्य भयो ।
तर उनको कथा अन्त्य भएको छैन ।
‘Nothing Is Impossible’ भन्ने उनको विश्वास नेपाली पर्वतारोहणको नयाँ पुस्ताको प्रेरणा बनिरहनेछ ।
निर्मल पुर्जा अब शिखरमा पुग्ने मानिसका रूपमा मात्र सम्झिइने छैनन् । उनी त्यस्ता आरोहीका रूपमा सम्झिइनेछन्, जसले विश्वका शिखर चढेर नेपालीको शिर उँचो बनाए, नेपाली पर्वतारोहीको क्षमता र स्वाभिमानलाई विश्वसामु स्थापित गरे र असम्भव भनिएका सीमालाई चुनौती दिए ।
हिमालले आफ्नो एउटा महान् यात्री गुमाएको छ ।
नेपालले आफ्नो एउटा साहसी पुत्र गुमाएको छ ।
तर निर्मल पुर्जाले छोडेको साहसको शिखर सधैँ उभिइरहनेछ ।
हार्दिक श्रद्धाञ्जली, निर्मल पुर्जा ।
